Jak uprawiać orkisz? Praktyczny poradnik

Myślisz o własnym polu pełnym orkiszu, ale nie wiesz, od czego zacząć? Szukasz zbóż zdrowszych niż zwykła pszenica i lepiej pasujących do gospodarstwa ekologicznego? Z tego poradnika dowiesz się, jak uprawiać pszenicę orkisz od wyboru stanowiska aż po zbiór.

Co wyróżnia pszenicę orkisz?

Orkisz, czyli Triticum aestivum ssp. spelta, to jedno z najstarszych zbóż, uprawiane już w czasach biblijnych i w cesarstwie rzymskim. W Polsce jeszcze w XIX wieku był ważnym zbożem na Podkarpaciu, później został wyparty przez pszenicę zwyczajną. Dziś wraca na pola, bo dobrze pasuje do rolnictwa, które stawia na mniejszą chemizację i wysoką wartość żywności.

Najbardziej charakterystyczna cecha orkiszu to twardy, luźny kłos z łamliwą osadką oraz ziarno ściśle otoczone plewkami. To utrudnia omłot i wymaga łuszczarki, ale jednocześnie łuska chroni ziarno przed zanieczyszczeniami i szkodnikami. Dlatego orkisz tak dobrze sprawdza się w uprawie ekologicznej, gdzie nie stosuje się pestycydów ani zapraw nasiennych.

Skład i wartości odżywcze

Ziarno orkiszu ma inną strukturę niż pszenica zwyczajna. Jest zwykle mniejsze, szkliste, barwy od białej do czerwonej i z wyraźną obwódką. W środku kryje się bogactwo składników: białko, błonnik, tłuszcz, kwas krzemowy, rodanid oraz witaminy z grupy B, a także A, E i D. Do tego dochodzi magnez, żelazo, fosfor, wapń oraz nienasycone kwasy tłuszczowe, głównie linolenowy.

Produkty orkiszowe – mąka, kasze, płatki, otręby, a nawet piwo orkiszowe w Bawarii – są cenione przez osoby dbające o dietę. Orkisz bywa lepiej tolerowany przez wrażliwy układ pokarmowy, dobrze wpływa na pracę jelit i poziom cholesterolu. Nie bez powodu już Hildegarda z Bingen zalecała jego jedzenie po każdym posiłku.

Odmiany i kierunki użytkowania

W polskim Krajowym Rejestrze znajdują się m.in. odmiany Rokosz, Wirtas, SM Amalte, SM Orkus. Do tego dochodzą popularne w Europie formy ozime, takie jak Frankenkorn, Schwabenkorn, Schwabenspelz, Oberkulmer Rothkorn, Ceralio, Ostro. Większość tych odmian ma długie źdźbło, którego słoma osiąga 120–170 cm, co sprzyja wyleganiu, ale daje dużo masy organicznej.

Rolnicy wybierają konkretną odmianę w zależności od kierunku sprzedaży surowca. Inne wymagania stawia młyn ekologiczny produkujący mąkę, a inne przetwórca kasz czy płatków. Wspólnym problemem jest za to ograniczona dostępność materiału siewnego, zwłaszcza odmian ekologicznych, co warto uwzględnić w planowaniu zasiewów.

Jakie wymagania ma uprawa orkiszu?

Choć orkisz uchodzi za zboże „twardsze” od pszenicy, ma dość wysokie wymagania glebowe. Dobrze plonuje na glebach podobnych jak pszenica ozima, a jednocześnie potrafi znosić niższe temperatury i lepiej radzi sobie z agrofagami. Jego słabym punktem jest natomiast podatność na wyleganie.

Gleba i stanowisko

Najlepsze stanowiska do uprawy pszenicy orkisz to gleby próchniczne, zasobne w składniki pokarmowe, o pH zbliżonym do obojętnego. Dobrze sprawdzają się klasy II, IIIa, IIIb, IVa, IVb. Na klasie V i słabszych roślina wprawdzie rośnie, lecz ziarno trudniej się wyłuskuje, ma mało bielma i niższą jakość.

Forma ozima, najczęściej wysiewana w Polsce, potrzebuje po siewie temperatur rzędu 5–10°C, w fazie krzewienia umiarkowanego ciepła, a przed kłoszeniem wyższych temperatur. Pszenica orkisz wymaga też gleb o stałej wilgotności, choć liczne relacje rolników pokazują, że znosi okresowe niedobory wody nieco lepiej niż pszenica zwyczajna.

Przedplon i nawożenie organiczne

Orkisz jest bardzo wrażliwy na dobór przedplonu. Na glebach lepszych dobrze sprawdzają się ziemniaki, buraki cukrowe i pastewne, warzywa oraz rośliny strączkowe. Na słabszych stanowiskach lepsze są rośliny motylkowate wieloletnie, które silnie wzbogacają glebę w azot i materię organiczną.

W ekologicznej uprawie szczególnie zaleca się koniczynę czerwoną, lucernę mieszańcową, mieszanki traw z motylkowymi. Na niektórych polach dobry efekt daje także wsiewka koniczyny w łan orkiszu. Gdzie brakuje motylkowych, rolnicy stosują dobrze przefermentowany obornik w dawce 10–25 t/ha co 4 lata, co poprawia zarówno żyzność, jak i strukturę gleby.

Im lepszy przedplon i więcej materii organicznej w glebie, tym łatwiej uzyskać stabilny plon orkiszu bez intensywnego nawożenia mineralnego.

Jak siać i pielęgnować orkisz?

W Polsce dominuje orkisz ozimy, dostosowany do naszego klimatu. Formę jarą wysiewa się rzadziej, głównie w specyficznych warunkach glebowych lub w krótkich płodozmianach. Niezależnie od formy, specyfika uprawy wynika przede wszystkim z tego, że materiałem siewnym są kłoski, a nie ziarno.

Termin i materiał siewny

Orkisz ozimy najczęściej wysiewa się od 5 do 20 października. W cieplejszych rejonach i przy sprzyjającej pogodzie można przesunąć termin nawet do początku listopada. Ciekawym rozwiązaniem, szczególnie w gospodarstwach ekologicznych, bywa lekkie opóźnienie siewu, aby ograniczyć rozwój uciążliwych chwastów jesiennych jak rumian polny czy chaber bławatek.

Materiałem siewnym są kłoski, które trzeba wcześniej przewiać na wialni i podzielić większe fragmenty kłosa na pojedyncze części. To wymaga więcej pracy niż wysiew „gołego” ziarna, ale dzięki łusce roślina jest lepiej chroniona w glebie. Rolnicy podają normę około 300–350 kg kłosków na hektar, co odpowiada mniej więcej 160–250 kiełkującym ziarniakom na metr kwadratowy.

Norma i technika siewu

Jak zaplanować sam siew, żeby rośliny startowały równo i bez problemów? W praktyce dobrze sprawdza się kilka powtarzających się zasad, które warto wdrożyć na własnym polu:

• utrzymanie rozstawy rzędów 17–19 lub 22–24 cm,
• umieszczenie kłosków na głębokości 3–6 cm,
• na cięższych glebach nieco płytszy siew, na lżejszych głębszy,
• dostosowanie obsady do masy tysiąca ziaren i terminu siewu.

W relacjach rolników pojawia się także praktyka zabiegów przedsiewnych. Po zbiorze przedplonu wykonuje się spłycenie gleby, wyrównanie talerzówką i ewentualne wapnowanie. Część gospodarstw, takich jak gospodarstwo Jerzego Hławiczki w województwie śląskim, prowadzi uprawę bezorkową, łącząc orkisz z rzepakiem jako przedplonem i nawożeniem wapnem tlenkowym oraz nawozami fosforowo-potasowymi.

Ograniczanie chwastów bez chemii

Ekologiczna uprawa orkiszu bazuje przede wszystkim na mechanicznej walce z chwastami. Orkisz ma pewną przewagę nad pszenicą zwyczajną, bo gęsty łan dobrze zacienia glebę i ogranicza samosiewne rośliny. Mimo to w pierwszych fazach rozwoju łan wymaga wsparcia.

Podstawowy zabieg to bronowanie. Wiosną rolnicy często stosują dwukrotne bronowanie na krzyż, czyli przeciągnięcie brony w dwóch prostopadłych kierunkach, co niszczy kiełkujące chwasty i sprzyja krzewieniu zbóż. Na cięższych glebach używa się cięższych bron, na lżejszych lżejszych, aby nie uszkadzać roślin. W gospodarstwach takich jak u Mieczysława Babalskiego bronowanie wykonuje się nawet kilka dni po siewie, aby zniszczyć pierwszą warstwę kiełkujących chwastów.

Prosta zasada mechanicznej pielęgnacji mówi, że im wcześniej zatrzymasz chwasty, tym mniej pracy włożysz później w poprawę łanu.

W rolnictwie ekologicznym dużą rolę odgrywa także wsiewka koniczyny czerwonej lub seradeli, wysiewana wiosną w łan orkiszu. Ogranicza ona chwasty, poprawia strukturę gleby i zostawia po sobie solidną dawkę azotu w profilu glebowym, co przydaje się następnej roślinie w zmianowaniu.

Jak wygląda zbiór i przechowywanie orkiszu?

Zbiór orkiszu wymaga innego ustawienia kombajnu niż przy pszenicy zwyczajnej. Kłos jest twardy, a osadka łamliwa, dlatego zaleca się zmniejszenie obrotów motowideł, otwarcie sit i redukcję obrotów wentylatora. Celem jest zebranie kłosków razem z częściami osadki, bez wyrzucania ich ze słomą.

Rolnicy podają, że wilgotność zboża przy zbiorze nie powinna przekraczać około 12 procent, ponieważ kombajn pracuje wtedy stabilniej, a ziarno lepiej się przechowuje. Plon netto po odplewieniu stanowi zwykle 50–70 procent plonu brutto, przy czym 20–25 procent masy stanowi łuska. Do łuszczenia ziarna używa się łuszczarek lub przerobionych bukowników, bo ziarniaki są mocno otoczone plewkami.

Po zbiorze ziarno z kłoskami trzeba starannie dosuszyć i szybko oczyścić. W gospodarstwie ekologicznym w Pokrzydowie surowiec jest oczyszczany w ciągu trzech dni od żniw. To ogranicza ryzyko rozwoju pleśni i ułatwia dalszą obróbkę. Dobrze wysuszone kłoski przechowują się stabilnie, a ich łuska nadal chroni ziarno przed uszkodzeniami mechanicznymi.

Czy wybrać uprawę ekologiczną czy konwencjonalną?

Wybór systemu produkcji wpływa na nawożenie, ochronę roślin, a nawet dostęp do rynku. W praktyce pszenica orkisz może być uprawiana intensywnie, podobnie jak pszenica zwyczajna, albo w systemie ekologicznym, gdzie nacisk kładzie się na płodozmian, obornik i mechaniczne odchwaszczanie.

Uprawa konwencjonalna

Gospodarstwa prowadzące orkisz konwencjonalnie często nie różnicują technologii względem pszenicy ozimej. Przykładem jest produkcja Jerzego Hławiczki, który stosuje zaprawiony materiał siewny, odchwaszczanie jesienne, kilka zabiegów fungicydowych wiosną oraz regulatory wzrostu, bo orkisz łatwo wylega. Obsada wynosi około 300–400 roślin na metr kwadratowy, a siew prowadzi się zwykle na głębokość do 4 cm.

W takim systemie plony osiągają 7,5 t/ha z łuską, choć trzeba liczyć się z faktem, że około 20 procent masy stanowi okrywa ziarna. Problemem bywa dostępność materiału siewnego i konieczność posiadania łuszczarki przez młyny. Z drugiej strony rośnie popyt na pełnosamochodowe partie orkiszu, co ułatwia sprzedaż surowca w większych gospodarstwach.

Uprawa ekologiczna

W systemie ekologicznym rolnik nie może sięgać po chemiczne środki ochrony roślin. Bazuje na płodozmianie, oborniku, roślinach motylkowych, międzyplonach i mechanicznej pielęgnacji. Mieczysław Babalski od lat prowadzi taką produkcję, stawiając na stare odmiany niemieckie, jak Schwabenkorn, Frankenkorn, Oberkulmer, wysiewane po koniczynie czerwonej.

Na takich polach dobrze sprawdzają się także kwasy humusowe, na przykład preparaty typu FLORAHUMUS. Zastosowane po zbiorze przedplonu pomagają rozłożyć resztki pożniwne, poprawiają strukturę gleby, zachowanie wody i ilość próchnicy. Jednocześnie są bezpieczne dla ludzi, zwierząt i roślin, więc nadają się do ekologicznej uprawy orkiszu. W połączeniu z wsiewkami koniczyny i obornikiem wspierają rozwój systemu korzeniowego i zwiększają wykorzystanie składników pokarmowych.

Różnice między systemami dobrze widać, gdy zestawi się kilka najważniejszych elementów technologii:

W ekologii dawka wysiewu sięga 300 kg kłosków na hektar, a siew wykonuje się zwykle między 15 a 20 października na głębokość 6–8 cm. Łuska wymaga większej ilości wilgoci, dlatego ziarno wschodzi po około 12 dniach. Wiosną w takim łanie często stosuje się jeszcze jedną wsiewkę koniczyny czerwonej oraz dodatkowe bronowanie, a resztę pracy wykonują same rośliny i gęsty łan.

Jeśli zastanawiasz się, jak zacząć planowanie technologii w swoim gospodarstwie, pomocne może być proste zestawienie działań, o których warto pomyśleć już przed zakupem materiału siewnego:

1. wybór systemu produkcji – ekologiczny lub konwencjonalny,
2. sprawdzenie dostępności odmian orkiszu w okolicy,
3. dobór przedplonu i zaplanowanie nawożenia organicznego,
4. ocena możliwości mechanicznego odchwaszczania i zbioru z łuską.

Orkisz najlepiej sprawdza się tam, gdzie rolnik łączy tradycyjne odmiany, żyzną glebę i dobrze przemyślany płodozmian z nowoczesną wiedzą o glebie i agrotechnice.